Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ

Πιστεύω πως στη φιλοσοφία δεν υπάρχουν όρια γιατί και η σκέψη, η νόηση δεν έχει όρια.
Έτσι, ψάχνοντας στο θησαυρό της βιβλιοθήκης μου, βρίσκω κείμενα που αξίζουν πολύ και που αποτελούν πηγές ιδεών.
Ένας από τους αγαπημένους μου συγγραφείς, είναι ο Ισαάκ Ασίμοφ
Γνωστός συγγραφέας διηγημάτων επιστημονικής φαντασίας, που κύριοι ήρωές τους ήταν τα ρομπότ.
Στα διηγήματά του, η ευφυής μηχανή παρουσιάζεται σε μια νέα διάσταση.
Μια διαφορετική προσέγγιση της τεχνητής νοημοσύνης.
Όπως ο ίδιος γράφει, τα ρομπότ στα διηγήματά του παρουσιάζονται από μια μηχανολογική σκοπιά απαλλαγμένα από "Φραγκενστανικές" αλληγορίες ή καταστροφικές διαθέσεις εναντίον των δημιουργών τους.
Ο Ασίμοφ προχωρά χιλιόμετρα πιο μακριά στα ζητήματα τεχνητής νοημοσύνης κεντρίζοντας το ενδιαφέρον πολλών αναγνωστών
Μάλιστα θέτει και τους γνωστούς μας πια "Νόμους της Ρομποτικής" ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στην επιστημονική έρευνα:
1.Δεν επιτρέπεται στο Ρομπότ να βλάπτει τον άνθρωπο, ή με την αδράνειά του να τον αφήσει να πάθει κακό.
2.Το Ρομπότ πρέπει να υπακούει στις διαταγές που λαμβάνει από τον άνθρωπο, εκτός κι αν οι διαταγές αυτές έρχονται σε αντίθεση με τον Πρώτο Νόμο.
3.Το Ρομπότ πρέπει να προστατεύει τον εαυτό του, εφ' όσον η φροντίδα αυτή δεν συγκρούεται με τον Πρώτο και τον Δεύτερο Νόμο.
Εκτός από διηγήματα, ο Ασίμοφ έγραψε και δοκίμια γύρω από επιστημονικά θέματα.
Σ' ένα από αυτά που θα διαβάσετε παρακάτω, μελετά τον ηλεκτρονικό υπολογιστή και πως αυτό το εργαλείο μπορεί να συμβάλλει στην εξέλιξη της ανθρώπινης ύπαρξης. Ενδιαφέρον είναι πως αυτό το δοκίμιο γράφτηκε και δημοσιεύθηκε στα τέλη της δεκαετίας του '60 όταν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές δεν ήταν διαδεδομένοι στο ευρύ κοινό αλλά δεν είχαν επίσης και την σημερινή υπολογιστική ισχύ.

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ

Ζούμε σε μια προνομιούχο εποχή, επειδή σήμερα, όπως ποτέ πριν, μπορούμε να επιλέξουμε οποιοδήποτε είδος καταστροφής επι­θυμούμε — ανάλογα με τα γούστα μας. Μπορούμε να κοιτάξου­με προς το μέλλον και να βλέπουμε τον πλανήτη δηλητηριασμένο από τη μόλυνση του περιβάλλοντος, ή σπαραγμένον από φυλετι­κές συγκρούσεις, πνιγμένον άπ' τον υπερπληθυσμό, ή κατερειπωμένον απ' τον ατομικό πόλεμο. Όλα τούτα τ' αποτρόπαια δράματα για το μέλλον είναι αρ­κετά μακάβρια και, αλλοίμονο, αρκετά πιθανά, ώστε να επιστρατεύσουν τις εντατικότερες προσπάθειες μας για να τ' αποφύγου­με. Εγώ, απ' την πλευρά μου, βλέπω ένα μόνο δυνατό τρόπο ασφάλειας. Ζούμε στις απαρχές της εποχής των ηλεκτρονικών υπολο­γιστών. Αποκλείοντας τη βίαιη καταστροφή, ή εποχή μας είναι βέβαιο πώς θ' αναπτυχθεί και θ' ακμάσει. Κάθε χρόνο, θα δημι­ουργούνται περισσότεροι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, πού θα προσ­φέρουν περισσότερη κι εντατικότερη εργασία, και θ' απαιτούν όλο και μικρότερη επέμβαση από μέρους των ανθρώπων. Για ορισμένους ανθρώπους, τούτο μοιάζει ν' αποτελεί μιαν ακόμα παραλλαγή της καταστροφής. Οι κομπιούτερς, γι' αυτούς. μοιάζουν ψυχροί, άψυχοι. Δεν είναι τίποτ' άλλο παρά μη­χανικά μυαλά δίχως θέρμη, καθαρή νόηση δίχως ίχνος συμπά­θειας, απόλυτη δικαιοσύνη δίχως οίκτο. Μα είναι υποχρεωτικά έτσι τα πράγματα; Όχι σε τόσο μεγάλο βαθμό, ασφαλώς. Ως αυτή τη στιγμή, δ ηλεκτρονικός υπολογιστής είναι βα­σικά ένα εργαλείο για την επίλυση μαθηματικών εξισώσεων με τον γοργό χειρισμό ηλεκτρονικών κυκλωμάτων. Είχαμε κι από πριν διάφορα εργαλεία πού βοηθούσαν τη σκέψη μας. Ό λογα­ριθμικός κανών αποτελεί ένα απλό παράδειγμα τέτοιου εργαλείου. Το μολύβι και το χαρτί αποτελούν ένα ακόμη πιο απλό παράδει­γμα, οποτεδήποτε τα χρησιμοποιήσουμε για να πολλαπλασιάσου­με δύο μεγάλα νούμερα πού δεν μπορούμε να τα πολλαπλασιάσου­με με το νου μας. Πράγματι, αυτή καθεαυτή ή έννοια των μαθηματικών απο­τελεί το βασικό εργαλείο αυτού τού είδους. Στις απαρχές τού πο­λιτισμού, οι Αιγύπτιοι αρχιτέκτονες έκαναν προσεχτικές μετρή­σεις προκειμένου να τοποθετήσουν σωστά τα επίπεδα πού θα σχη­μάτιζαν τελικά τις πυραμίδες. Μπορώ να φανταστώ κάποιον αρ­χαίο Αιγύπτιο φιλόσοφο ν' ανησυχεί για το ότι ή ανθρωπότητα έμπαινε στην «Εποχή τού Τεντωμένου Σκοινιού», μια εποχή όπου οι αρχιτέκτονες δεν καθοδηγούνταν πια άπ' την απλή λογική κι άπ' την καλλιτεχνική ενόραση, αλλά από τις υπαγορεύσεις τού μήκους πού προέκυπτε άπ' το τεντωμένο σκοινί, ένα μήκος πού μετριόταν άπ' άκρου σ' άκρο αδιάφορα, απρόσωπα. Αν λοιπόν, ό αρχιτέκτονας παρατηρεί μιαν απόσταση πού πρέπει να υπολογίσει, και τη βάζει 500 πόδια με το «μάτι», κι έπειτα τη μετρά με το τεντωμένο σκοινί του, πού έχει σταθερό μήκος, και τη βγάζει 433 πόδια, τότε τι θα ήταν πιο καλό; Να πιστέψει στην κρίση τού δικού του ανώτερου μυαλού, ή την απλή καταδήλωση τού ά—-λογού τεντωμένου σκοινιού; Όταν ήταν ακόμα νέα ή Ιδέα της μηχανικής μέτρησης, ίσως να υπήρχε κάποιος δισταγμός, μα σήμερα δεν υπάρχει. Βλέ­πουμε αμέσως ότι το τεντωμένο σκοινί, άψυχο καθώς είναι, θα ταίριαζε τέλεια για τις μετρήσεις μηκών, και θάπρεπε να γίνει αποδεκτό για το σκοπό αυτό. Δουλειά τού ανθρώπινου μυαλού, εί­ναι ή τοποθέτηση τού τεντωμένου σκοινιού, και ή κατασκευή ενός καλλιτεχνικού οικοδομήματος βασισμένου στις πληροφορίες πού αποσπά άπ' το τεντωμένο σκοινί, θάπρεπε μήπως το μυαλό ν1 αν­τικαταστήσει το σκοινί; Ποτέ! Το έργο πού προσφέρει το τεν­τωμένο σκοινί είναι τόσο μηχανικό και πρωτόγονο, ώστε είναι ανάξιο της αξιοπρέπειας του ανθρωπίνου πνεύματος να προσπαθήσει να το υποκαταστήσει. Τώρα, βάλτε τον «κομπιούτερ» στη θέση του «τεντωμένου σκοινιού» και θάχετε τη σωστή αναλογία. Δίνουμε σ' ένα κομπι­ούτερ ένα πρόβλημα για να το λύσει και να το προγραμματίσει. Δηλαδή, λέμε στον κομπιούτερ τί να κάνει ακριβώς για να λύσει το πρόβλημα, θα μπορούσαμε μόνοι μας να λύσουμε το πρόβλημα ακολουθώντας ακριβώς τις δικές μας οδηγίες, μη το μυαλό και τα δάχτυλα μας δεν μπορούν να δουλέψουν τόσο γρήγορα, ή τόσο αλάνθαστα, όσο μπορούν μικροσκοπικά ηλεκτρικά κυκλώ­ματα τού κομπιούτερ. Τούτο δεν σημαίνει ότι ό κομπιούτερ μπο­ρεί να κάνει ό,τι δεν μπορούμε εμείς. Σημαίνει απλώς ότι εκτε­λεί κάτι μέσα σε μερικές εκατοντάδες δευτερόλεπτα, όταν εμείς θα χρειαζόμασταν μερικές εκατοντάδες χρόνια. Έτσι, στα 1609, ο Γερμανός αστρονόμος Γιόχαν Κέπλερ, επεξεργάστηκε ορισμένες γενικεύσεις πού περιέγραφαν τις τρο­χιές των πλανητών γύρω άπ’ τον Ήλιο, Για πρώτη φορά στην ιστορία, το ηλιακό σύστημα είχε περιγραφεί σωστά. Ό Κέπλερ όμως, για να διατυπώσει εκείνους τους νόμους, χρειάστηκε να ξε­κινήσει μ' εκατοντάδες παρατηρήσεις για την ακριβή θέση τού πλανήτη Άρη σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Κατόπιν, χρειά­στηκε να σπαταλήσει χρόνια ολόκληρα υπολογισμών, σε μια προσπάθεια ν' ανακαλύψει ένα τρόπο για να συσχετίσει όλες ε­κείνες τις παρατηρήσεις. Πριν από δύο χρόνια, ένας σύγχρονος μαθηματικός πήρε όλα τα ακατέργαστα δεδομένα του Κέπλερ, και τροφοδότησε μ' αυτά έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή. Φυσικά, χρειάστηκε αρκετές μέρες για να συγκεντρώσει τα δεδομένα στοιχεία και να παρα­σκευάσει ένα πρόγραμμα γι' αυτόν, άλλα αφ' ης στιγμής ο κομ­πιούτερ έλαβε στοιχεία και προγραμματισμό, διατύπωσε τους νό­μους τού Κέπλερ μέσα σε οκτώ λεπτά ακριβώς! Τούτο σημαίνει άραγε ότι δεν θάταν ανάγκη να διαθέτουμε τον Κέπλερ, αν είχαμε μόνο ένα κομπιούτερ; Καθόλου! Θα χρεια­ζόταν και πάλι να συγκεντρώσουμε τα αρχικά δεδομένα στοιχεία αναφορικά με τον Άρη (αν και ή φωτογραφία θα σήμαινε για μας μεγαλύτερη ταχύτητα και ακρίβεια). πως θα χρειαζόταν και να υπολογίσουμε τι θα κάναμε με τα δεδομένα αυτά στοιχεία Κανένας άπ’ τους υπάρχοντες σήμερα ηλεκτρονικούς υπολογιστές δεν θα μπορούσε να το κάνει. Αφ' ης στιγμής, όμως, ό Κέ­πλερ αποφάσισε ποια δεδομένα στοιχεία ήθελε, και τί ακριβώς ήθελε να κάνει με τα στοιχεία αυτά, από κει κι έπειτα, αύτη καθεαυτή ή μαθηματική «τούμπα» θα μπορούσε ναχει γίνει από οποιονδήποτε. Ό Κέπλερ θα μπορούσε άνετα να το αναθέσει σε κάποιον βοηθό του, αν διέθετε βοηθό, ή ευχαρίστως θα ανέθετε κάτι τέτοιο σ' ένα κομπιούτερ, αν διέθετε κομπιούτερ. Ό μαθημα­τικός χειρισμός, αυτός καθαυτός, αφ' ης στιγμής ο Κέπλερ είχε διατυπώσει τη δημιουργική του έμπνευση, δεν ήταν τίποτε περισ­σότερο από παιχνιδάκι. Είναι τραγικό το ότι ο Κέπλερ χρειάστηκε να σπαταλήσει χρόνια για μια τέτοια εξουθενωτική δουλειά. Μ' ένα σύγχρονο κομπιούτερ, θα μπορούσε να εκτελέσει το μπελαλίδικο μέτρημα μέσα σε οκτώ λεπτά, και να περάσει τα υπόλοιπα χρόνια, πού θα τάχε εξοικονομήσει, προσπαθώντας να διατυπώσει επιπρόσθετες δημιουργικές σκέψεις. Ό ηλεκτρονικός υπολογιστής απελευθερώνει τον άνθρωπο άπ' τη σκλαβιά του σε μιαν ανιαρή και κοπιαστική διανοητική εργασία καταγραφής, όπως ακριβώς ή δύναμη της μηχανής τον απελευθερώνει άπ' τη σκλαβιά του στον κασμά και στο φτυάρι. Μα τί θα γίνει μ' όλους αυτούς, άντρες και γυναίκες, πού «απελευθερώνονται» άπ' τις ρουτινιάρικες δουλειές τους; Μήπως απελευθερώνονται για να πέσουν στην εξαθλίωση και στην πείνα; Σε οποιαδήποτε μεταβαλλόμενη κοινωνία, οι πιθανότητες «εξ­αρθρώσεων» είναι πολύ συχνές, και σ' αυτές τις εξαρθρώσεις βρί­σκεται ό κίνδυνος μεγάλης ανθρώπινης εξαθλίωσης. Μα ακρι­βώς σε μια ηλεκτρονικά κατευθυνόμενη κοινωνία υπάρχει ή με­γαλύτερη δυνατότητα να μειωθεί στο ελάχιστο μια τέτοια εξαθλί­ωση. Οι κομπιούτερς μπορούν όχι μόνο να εκτελούν τη διανοη­τική ρουτινιέρικη εργασία ταχύτερα και καλύτερα άπ' ό,τι οι άνθρωποι, άλλα μπορούν και να λύνουν προβλήματα τέτοια πού, το αδύνατο αυτή τη στιγμή να γίνεται δυνατό, και εργασίες α­διανόητες για την εποχή μας να γίνουν κάτι πρακτικό. Λόγου χάρη, μια άπ' τις δυσκολίες της σύγχρονης ζωής (ή βασική ίσως και ουσιαστική δυσκολία) είναι ακριβώς ή έξης: ή κοινωνία έχει γίνει τόσο πολύπλοκη, ώστε κανένας ανθρώπινος νους, στην πραγματικότητα κανένας συνδυασμός ελεύθερα επικοινωνούντων ανθρώπινων πνευμάτων, δεν μπορεί, με τα εργαλεία. που έχει στη διάθεση του, ν' αναλύσει κοινωνικά προβλήματα. και να επεξεργαστεί λύσεις αρκετά σύντομα ώστε να προλάβει την καταστροφή. Πώς χειριζόμαστε αύτη τη στιγμή το πρόβλημα τού υπερ­πληθυσμού; Πώς μπορούμε, με τον καλύτερο και οικονομικότερο τρόπο, να συμβάλουμε στην ανάπτυξη των υπανάπτυκτων χω­ρών; Τί μέτρα παίρνουμε για να εμποδίσουμε το αφηνίασμα των πυρηνικών εξοπλισμών; Ποια μέτρα ταιριάζουν καλύτερα για να μειωθεί ή φυλετική ένταση; Ποια μέτρα πρέπει νι ληφθούν για να μειωθεί στο ελάχιστο ή μόλυνση τού περιβάλλοντας; Πώς να οργανώσουμε τις γιγάντιες πολιτείες της εποχής μας για να μη γίνουν αβίωτες; Τα προβλήματα είναι πολλά, και δεν υπάρχει ένα —μήτε ένα!— πού να λύνεται αποτελεσματικά στην εποχή μας, ή ακό­μα να λύνεται αρκετά γρήγορα (οσοδήποτε ατελώς κι αν λύνε­ται) για ν' αποτραπεί ή καταστροφή στον αιώνα πού διανύουμε. Αν ήταν δυνατό να κατασκευασθούν ηλεκτρονικοί υπολογιστές αρκετά πολύπλοκοι ώστε να προμηθεύονται τα δεδομένα στοι­χεία, να τα οργανώνουν, κι ίσως ακόμα να βοηθούν στην επινόη­ση μεθόδων χειρισμού τους, θα μπορούσαν έγκαιρα να εξεύρουν λύσεις. Μια ηλεκτρονικά κατευθυνόμενη κοινωνία, θα μας έδινε την ευκαιρία να ζήσουμε για πρώτη φορά στην ιστορία της αν­θρωπότητας μ' ένα τρόπο αληθινά ορθολογικό. Τα δημιουργικά έργα τού άνθρωπου, σε μια τέτοια κοινωνία, θα ήταν πάρα πολ­λά, κι αδιανόητα ίσως στις λεπτομέρειες τους για την εποχή μας. Ωστόσο, δεν θα υπήρχε έλλειψη εργασίας για τους ανθρώπους. Ενδιαφέρουσας και σημαντικής εργασίας. Με την εξάπλωση των ηλεκτρονικών εγκεφάλων, θα εξαλείφονταν οι ασήμαντες και τιποτένιες εργασίες, και τη θέση τους θα έπαιρναν άλλες, ενδιαφέ­ρουσες και σημαντικές. Βέβαια, τη μετάβαση, ίσως να μην την πραγματοποιούσαν μεμονωμένα άτομα. Υπάρχουν σήμερα περισσότεροι τεχνίτες ε­πισκευής αυτοκινήτων άπ' όσοι σιδεράδες πριν πενήντα χρόνια. Ωστόσο, δεν θα μπορούσαν όλοι οι σιδεράδες να γίνουν τεχνίτες επισκευής αυτοκινήτων. Μόνο σε μιαν ορθολογική κοινωνία θα μπορέσουμε να επεξεργαστούμε τις μεθόδους συμπεριφοράς προς τους κοινωνικά «εκτοπισμένους», μ' ένα τρόπο πού θα διατηρεί την έννοια της αξιοπρέπειας τους και τη δική μας έννοια ανθρωπιάς. Ωστόσο, το «ορθολογικό», είναι άραγε αυτό πού αναζητάμε πάντα; Ας υποθέσουμε ότι ένας «άψυχος» ηλεκτρονικός εγκέ­φαλος μάς λέει ότι ό καλύτερος τρόπος να καταπολεμήσουμε τον υπερπληθυσμό στην Ινδία, είναι να συγκεντρώσουμε τα εκατό εκατομμύρια άπ' τους πιο φτωχούς, τους πιο γέρους, και τους πιο άρρωστους (πού θα υπολογίζονταν με μια πολύπλοκη φόρ­μουλα), να τους εξοντώσουμε μέσα σε θαλάμους αερίων, κι έπει­τα να χρησιμοποιήσουμε τα πτώματα τους για λίπασμα. Σ' αυτό, θα υπήρχε ίσως κάποια ορθολογική αντιμετώπιση τού προβλήματος τού υπερπληθυσμού, άλλα θα έπληττε καίρια την περί ηθικής αντίληψη μας. Μπορεί άραγε μιά μηχανή να διαθέτει ηθική αντίληψη; Ένας κομπιούτερ μπορεί, αν τον καθοδηγήσουμε καταλ­λήλως. Αν τον προγραμματίσουμε έτσι, ώστε να δίνει μόνο λύ­σεις πού δεν συνεπάγονται σκόπιμη εξόντωση, θα το κάνει. Στην πραγματικότητα, οι κομπιούτερς παρουσιάζουν μεγαλύτερες πιθα­νότητες να σταματήσουν την ανθρώπινη εξόντωση άπ' το να την ενθαρρύνουν, γιατί, ή χωρίς διακρίσεις εξόντωση, σαν λύση σε διάφορα προβλήματα, αποτελεί χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ιστορίας. Άπ' τις κοινωνικές αναταραχές ως τους πολέμους, ή κραυγή «Σφάξτε! Σκοτώστε!» δεν έπαψε ν' αντηχεί στ' αυτιά των ανθρώπων. Στην εποχή μας, λόγου χάρη, ο πόλεμος στο Βιετνάμ, λύ­νει κάποια προβλήματα για μάς. Συντηρεί τη λειτουργία της βιο­μηχανίας, και μειώνει στο ελάχιστο την ανεργία. Δίνει στους στρατηγούς μιά αίσθηση σπουδαιότητας, και σ' ορισμένους από μάς μιά αίσθηση τού εθνικού μεγαλείου. Γλυτώνει πολλά επαρχιακά μέλη τού Κογκρέσου άπ' την ανάγκη να σπαταλήσουν χρήματα στις πόλεις, με το να τους επιτρέπει να κρύβουν μιά σκληρή καρδιά με το μανδύα τού πατριωτισμού. Πρόκειται για φθαρμένη λύση, γιατί το μόνο πού πετυχαίνει είναι να δημιουρ­γεί προβλήματα πού, σίγουρα σχεδόν, θα καταλήξουν να γίνουν χειρότερα άπ' τα προβλήματα πού φαινομενικά λύνει. Υπάρχει ελπίδα ότι, μιά ηλεκτρονικά κατευθυνόμενη κοινωνία θα εξεύρει καλύτερες λύσεις. Μπορούμε όμως πραγματικά να βασιζόμαστε στους κομπιούτερς; Άρχισα να λέω ότι, οι κομπιούτερς δεν είναι παρά εργα­λεία για να εκτελούμε μιά μεγάλη ποσότητα μηχανικής αριθμη­τικής Αν είναι έτσι δεν θα φτάσουμε, άραγε πολύ σύντομα να εξαντλήσουμε τα όρια της χρησιμότητας τους; Αν εκτελούν μό­νο ό,τι τους υπαγορεύουμε να εκτελέσουν, τι θα συμβεί όταν δε θάχουμε τίποτα πια να τους πούμε να εκτελέσουν; Αμφιβάλλω αν εξαντλήσουμε τόσο εύκολα, ή τόσο σύντομα τους ηλεκτρονικούς προγραμματισμούς, άλλα δεν είναι αυτό πού μας ενδιαφέρει. Μας ενδιαφέρει να δούμε Αν ο κομπιούτερ είναι «απλώς» ένα εργαλείο. Αν είναι απλώς ένα εργαλείο, τουλάχιστον δεν είναι (δυνητικά) μικρότερης σημασίας εργαλείο άπ' ό,τι είναι το ανθρώπινο μυαλό. Η βασική διαφορά ανάμεσα σ' ένα κομπιούτερ και στο ανθρώπινο μυαλό μπορεί να εκφραστεί με μια και μόνο λέξη: πολυπλοκότητα. Το ανθρώπινο μυαλό περιέχει δέκα δισεκατομμύρια νεύρα και ενενήντα δισεκατομμύρια μικρότερα κύτταρα. Τα αναρίθμητα αυτά δισεκατομμύρια κύτταρα αλληλοσυνδέονται σ' ένα τεράστιο πλέγμα που, προς το παρόν, δεν μπορούμε ν' αρχίσουμε να το ξεμπλέκουμε. Ακόμη κι ο συνθετότερος κομπιούτερ πού μπορεί ως τώρα να κατασκευάσει ο άνθρωπος δεν μπορεί να παραβληθεί με την πολυπλοκότητα τού ανθρώπινου μυαλού. Οι διακόπτες και τα εξαρτήματα τού κομπιούτερ αριθμούν κατά χιλιάδες μάλ­λον, παραπάτα δισεκατομμύρια. Επιπλέον, ό διακόπτης του κομ­πιούτερ δεν είναι τίποτ' άλλο παρά ένα τέχνασμα ΟΝ-ΟFF (έναρξη λειτουργιάς-διακοπή λειτουργίας), ενώ το κύτταρο τού ανθρωπίνου εγκέφαλου, αυτό καθεαυτό, διαθέτει μιά τρομερή πολύπλοκη εσωτερική δομή. Μα είναι ανάγκη άραγε να τα χάνουμε μπρος στην απλότητα του κομπιούτερ και στην πολυπλοκότητα τού ανθρώπινου μυαλού; Ο κομπιούτερ ίσως να μην είναι τόσο απλός όσο δείχνει, ή τα αν­θρωπινό μυαλό τόσο σύνθετο όσο δείχνει. Ό κομπιούτερ μπορεί να είναι απλός ετούτη τη στιγμή, άλλα, διαρκώς, όλο και περισσότερο σύνθετος γίνεται με γιγάντια βήματα, και δεν υπάρχουν εμφανή όρια ως που μπορεί να φτάσει ή πολυπλοκότητα του. Μήτε κι ο σκοπός του ανθρώπινου μυαλού είναι τόσο απρόσι­τος, γιατί, το ανθρωπινό μυαλό δεν διαφέρει και τόσο πολύ από έναν κομπιούτερ. Έχουμε την ψευδαίσθηση ότι, αντίθετα απ’ τον κομπιούτερ, πού πρέπει να του πούμε τί να κάνει, εμείς μπορούμε να σκεφτόμαστε ελεύθερα και με το δικό μας τρόπο. Όχι και τόσο. Κι εμείς ακόμα, έχουμε «προγραμματιστεί» — από τα γένη πού κληρονομούμε. Και, μολονότι ο προγραμματισμός στα γένη είναι τρομαχτικά πιο σύνθετος άπ' όσο μπορούμε να τρο­φοδοτήσουμε σ' έναν κομπιούτερ, δεν παύει ν' αντιπροσωπεύει ένα πεπερασμένο όριο, ακόμα και για το ανθρώπινο μυαλό. Θα μπορούσε ίσως κανείς να βρει το μυαλό απεριόριστο στη δημιουργική ικανότητα του, και να ρωτήσει θριαμβευτικά, «Μπορεί λοιπόν ένας κομπιούτερ να συνθέσει μιά μεγάλη συμφωνία;» Πρέ­πει να παραδεχτούμε ότι, οι μέχρι τώρα κομπιούτερς, δεν μπορούν. Μα τότε δεν μπορεί κανένα άπ' τα μυαλά πού διαθέτουμε αύτη τη στιγμή. Στην πραγματικότητα λοιπόν, αυτό δεν διαφοροποιεί τους κομπιούτερς άπ' τα ανθρώπινα μυαλά — μόνον κομπιούτερς και ορισμένα ελάχιστα μυαλά προικισμένα με μεγάλο ταλέντο. Ωστόσο, αν παίρναμε ένα ανθρώπινο μυαλό πού θα μπορούσε να συνθέσει μιά μεγάλη συμφωνία, και αντιγράφαμε ακριβώς την πολυπλοκότητα του, θα κατασκευάζαμε ένα κομπιούτερ πού θα μπο­ρούσε να φτιάξει μιά μεγάλη συμφωνία και, αναμφίβολα σχεδόν σε πολύ λιγότερο χρόνο και με πολύ μεγαλύτερη σιγουριά. Μπορεί όμως ν' αντιγραφεί ή πολυπλοκότητα του ανθρώπινου μυαλού; Στο κάτω κάτω, γιατί όχι; Ακόμη κι αν είμαι υπεραισιόδοξος εδώ, αυτό δεν παύει να σημαίνει ότι πρέπει πρώτα να προσπαθήσουμε ν' «απομπλέξουμε» κι έπειτα ν’ αντιγράψουμε την πο­λυπλοκότητα του ανθρώπινου μυαλού. Ακόμη κι αν δεν φτάναμε σε τελική επιτυχία, τα οφέλη πού θα αποκομίζαμε από μόνη την προσπάθεια δεν θα έπαυαν νάναι ανυπολόγιστα. Άλλωστε, το ανθρώ­πινο μυαλό, είναι το εκπληκτικότερα οργανωμένο τμήμα ύλης μέ­σα στο Σύμπαν. Τί γοητευτικότερο κι ερεθιστικότερο θα μπορούσε να υπάρξει άπ' την απόπειρα να ξεδιαλύνει κανείς την εσωτερική του λειτουργία; Ποιο πρόβλημα θα μπορούσε νάναι τόσο γοητευτι­κό και, ταυτόχρονα, τόσο σπουδαίο; Κατόπιν, ακόμη κι αν καταλαβαίναμε ελάχιστα περισσότερο από πρίνο τη λειτουργία τού ανθρώπινου μυαλού, θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε τη γνώση αυτή για να βελτιώσουμε την οργά­νωση των συρματώσεων του κομπιούτερ. Ένας βελτιωμένος κομπι­ούτερ θα μάς βοηθούσε αποτελεσματικότερα να καταπιαστούμε με το πρόβλημα τού ανθρώπινου μυαλού, πράγμα πού θα προωθούσε την κατασκευή καλύτερων κομπιούτερς, πράγμα πού κι αυτό με τη σειρά του θα — και ούτω καθεξής. Πράγματι, μου φαίνεται ότι, ή προσπάθεια να βελτιώσουμε τους κομπιούτερς θα μάς οδηγούσε, αναπόφευκτα σχεδόν, σε μιά καλύτερη κατανόηση τού εαυτού μας. θα μάς βοηθούσε να εξαλείψουμε τις διανοητικές ασθένειες, θα μάς βοηθούσε να 6ρούμε μεθόδους για να βελτιώσουμε και επεκτείνουμε τα όρια της νόησης μας — και θα μάς βοηθούσε ακόμα να κα­τασκευάσουμε κομπιούτερς με ανθρώπινη, ή σχεδόν ανθρώπινη νόηση. Αυτό, ωστόσο, μπορεί να δημιουργήσει ένα καινούργιο φό­βο. Καθώς οι κομπιούτερς θα πλησιάζουν σε ευφυΐα το ανθρώπι­νο μυαλό, δεν θ' άρχιζαν άραγε να μάς συναγωνίζονται; Δεν θα μπορούσαν ίσως να μάς εξολοθρεύσουν; Όσοι σκέπτονται με τον τρόπο αυτό, θα μπορούσαν ίσως να σκέπτονται τον τρόπο με τον όποιο γίναμε εξαρτώμενοι της πιο κοινής μας μηχανής, ακόμα κι όταν μάς τραυματίζει, ή μάς σκοτώνει — τον τρόπο με τον οποίο εξαρτιόμαστε άπ' το αυτο­κίνητο, ακόμα κι αν στέλνει στον τάφο πενήντα χιλιάδες από μάς κάθε χρόνο, κι αφήνει ανάπηρους πολύ περισσότερους. Τον τρόπο με τον οποίο εξαρτόμαστε άπ' τις ηλεκτρικές συσκευές, ακόμα κι όταν διακινδυνεύουμε ν' αφανιστούμε μέσα σε μιά «τε­ράστια συσκότιση». Οι περιπτώσεις, βέβαια, είναι ριζικά διαφορετικές. Είμα­στε ανυπεράσπιστοι μέσα στην αρπάγη των ίδιων των μηχα­νών μας, επειδή κατευθύνονται από τα ακατάλληλα μυαλά μας. Οι κομπιούτερς θα μάς προμηθεύσουν με επιπρόσθετη διανοητι­κή δύναμη για να διευθύνουμε αυτές τις μηχανές, κι αυτούς τους ίδιους. Θα έχουμε συμμάχους. Εμείς και οι κομπιούτερς μ α ζ ί, μπορούμε να κατευθύνουμε την ανθρώπινη κοινωνία και τα πα­ράγωγα της, περιλαμβανομένων και των κομπιούτερς, κι ακόμα, πιθανότατα, περιλαμβανομένου και τού εαυτού μας. Μήτε κι είναι ανάγκη να σκεφτούμε ότι, τόσο εμείς, όσο και οι κομπιούτερς, θα πέφτουμε έξω. Άπ' ό,τι ξέρουμε ως τα σήμερα, δεν υπάρχουν διαφορές νόησης. Ίσως να υπάρχουν διαφορετικές τεχνικές μέθοδοι στον τρόπο σκέψης καθώς και διαφορές στην εκτίμηση της σημασίας ποικίλων σκοπών, μα δεν υπάρχει καμιά δυσκολία ν' αναγνωρίσουμε τη νόηση όπου τη συ­ναντάμε. Ακόμα κι αν υπάρχουν διαφορές βαθμού νόησης, αφ' ης στιγμής σχεδιάζουμε τους κομπιούτερς έχοντας στο νου το δικό μας τύπο νόησης, οι κομπιούτερς θα καταλήξουν να διαθέ­τουν το δικό μας είδος νόησης. "Αν γίνει έτσι, θα δημιουργηθεί ένας δεσμός ανάμεσα στον άνθρωπο και τον κομπιούτερ, πού θα εξουδετερώσει αποτελεσματικά κάθε ευφάνταστο μυθιστόρημα με θέμα «ρομπότ πού εξοντώνουν τους δημιουργούς των». Το πιθα­νότερο θα ήταν να υπάρχει συμπάθεια και συντροφικότητα ανά­μεσα σε δύο ίσης νόησης δημιουργήματα, πού θαβγαίνε από μιαν απλή διαφορά μορφής. Τι θα συνέβαινε όμως αν οι κομπιούτερς γίνονταν ακόμη ευφυέστεροι; "Ας υποθέσουμε ότι κάποιος φαντάζεται έναν κομπιούτερ ικανό να σχεδιάσει και να συναρμολογήσει έναν άλλο κομπιού­τερ, πού τού μοιάζει ακριβώς. Αυτό δεν είναι αδιανόητο. Ας υ­ποθέσουμε ότι ένας κομπιούτερ θα μπορούσε να σχεδιάσει και να συναρμολογήσει έναν άλλο κομπιούτερ, ελαφρώς πιο σύνθετο άπ' ό,τι είναι ό ίδιος; Μήτε κι αυτό είναι αδιανόητο. Έτσι όμως, ο πιο σύνθετος κομπιούτερ πού σχηματίστηκε ·άπ' τον πρώτο, θάταν ακόμα πιο ικανός να σχεδιάσει έναν ακό­μα πιο σύνθετο κομπιούτερ. Κάθε κομπιούτερ θα σχεδίαζε κά­ποιον άλλο με μεγαλύτερα άλματα συνθετικότητας και, σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, ή ευφυΐα τού κομπιούτερ θα ξεπερνού­σε το επίπεδο της ανθρώπινης ευφυΐας, πιθανώς να τ' άφηνε πα­ρασάγγες πίσω. Τί θα γινόταν έπειτα; Θα μάς εξολόθρευαν μήπως οι Σούπερ-κομπιούτερς; Και γιατί τάχα να μάς εξολόθρευαν; Μήπως εμείς εξολο­θρεύουμε τα σκυλιά, μόνο και μόνο επειδή είναι λιγότερο ευφυή από μάς; Δεν θα μπορούσαν άραγε οι Σούπερ-κομπιούτερς, δαπανώντας ένα μέρος άπ' το τεράστιο δυναμικό τους, να φρον­τίζουν για μάς, όπως φροντίζουμε εμείς τα σκυλιά, και με το υπόλοιπο τού εγκεφάλου τους να εξακολουθούν τη δουλειά τους μ' έναν τρόπο πού θα ξεπερνούσε την κατανόηση μας; Κι αν είν' άραγε απειλή κάτι τέτοιο για την ανθρωπότη­τα; Μήπως ο άνθρωπος θα θιγόταν από την ύπαρξη μιας τέτοιας μεγαλύτερης νόησης, κι έβρισκε τη ζωή του παρακατιανή, δίχως νόημα; Γιατί να γίνει έτσι; Μέσα σ' ολόκληρη την Ιστορία, ο άν­θρωπος, μ' επιμονή και με τη θέληση του πήρε μια θέση παρα­κατιανή, πιστεύοντας ότι βρίσκεται στο αλλοπρόσαλλο έλεος μιας ποικιλίας θεών και δαιμόνων πού κατοικούσαν σ' έναν υπερ­φυσικό κόσμο τέτοιας δύναμης, πού του προξενούσε δέος. Αυτή τη φορά, θαχε στη διάθεση του ένα νέο είδος «θεού», ευεργετικού ή, στη χειρότερη περίπτωση, απρόσωπου. Κι αν ο νέος «θεός» αποτελούσε βασικά δικό του δημιούργημα, δεν θαταν άραγε αυτό μια πηγή υπερηφάνειας πιο πολύ παρά ταπείνωσης; Εκείνο πού μετρά, στο κάτω κάτω, είναι ή νόηση. "Ας υποθέσουμε ότι, σ' ολόκληρη την Ιστορία τού Σύμπαν­τος, δεν αναπτυσσόταν καμιά έλλογη μορφή ζωής. Το υπέροχο σχέδιο των αστεριών και των γαλαξιών θα παρατεινόταν επί τρισεκατομμύρια χρόνια, άλλα χωρίς καμιά Νόηση πού θα κα­ταμαρτυρούσε την ύπαρξη του. Ποια θάταν τότε ή σημασία του; Μου φαίνεται αυτονόητο ότι, το Σύμπαν μπορεί νάχει νόη­μα μόνον ως το βαθμό πού οι απίστευτα πολύπλοκες διεργασίες του μπορούν να γίνουν αισθητές, να ερμηνευθούν και ν' αναλυ­θούν από τη Νόηση. Έργο της Νόησης είναι να αποσπά άπ' το Σύμπαν όσο γίνεται περισσότερο νόημα, να επιβάλλει πάνω στο Σύμπαν όσο γίνεται περισσότερο έλεγχο, και να υποτάσσει όσο γίνεται περισσότερο το Σύμπαν στη δική της βούληση. Μ' αυτό τον τρόπο λειτουργούσε ή ανθρώπινη Νόηση, από την εποχή κιόλας πού δ άνθρωπος φούχτωσε για πρώτη φορά το πρώτο α­πελέκητο εργαλείο, από την εποχή κιόλας πού ή πρώτη σπίθα φωτιάς αποτέλεσε γεγονός ζωής. Αν εμφανιστεί στη σκηνή μιά μορφή Νόησης ανώτερη απ’ τη δική μας, δεν θάπρεπε αυτόματα, και δικαιωματικά, να κερ­δίσει το παιχνίδι; Γιατί τάχα να μην επιτρέψουμε σ' §να καλύ­τερο Νικητή ν' ατενίσει το Σύμπαν, όπως ακριβώς επιτρέπουμε μ' ευχαρίστηση σε καλύτερους άπ' τον εαυτό μας ποδοσφαιριστές ν' αντιπροσωπεύουν την πόλη μας στο πρωτάθλημα; Στο κάτω κάτω, αν ή Νόηση, σ' οποιαδήποτε μορφή, προχωρεί με μεγάλα βήματα για να κερδίσει το παιχνίδι τότε κι οι νίκες της ίσως να είναι αρκετά σημαντικές ώστε να ωφελήσουν όλα τα νοήμονα πλάσματα — ακόμα και τα πλάσματα πού είναι ίσως τόσο πρω­τόγονα και ανάξια λόγου, όσο ο ίδιος μας ο εαυτός.